— Weg ermee. Dat vod is niets meer waard.
Mijn vader zei het vlak voordat hij het kleine, donkerrode spaarboekje op de kist van mijn oma gooide.
Het boekje gleed over het hout, bleef een seconde tegen de rand liggen en viel toen met een doffe tik in het open graf.
Ik keek hem aan.
Hij keek niet terug.
Mijn vader, Peter de Vries, was negenenvijftig en werkte al bijna dertig jaar als zelfstandig financieel adviseur in Amersfoort. Hij droeg die ochtend een donkergrijze jas en zwarte leren handschoenen, alsof hij zelfs op de begrafenis van zijn eigen moeder bang was om iets aan te raken.
Mijn oma, Johanna de Vries-van Dijk, was drieëntachtig geworden.
Voor mij was ze nooit alleen maar “oma”.
Na de scheiding van mijn ouders had ik jarenlang praktisch bij haar gewoond. Ze woonde in een bescheiden rijtjeshuis in Soest, met geraniums voor het raam, een klok die altijd drie minuten voorliep en een keukenlade waarin ze alles bewaarde wat volgens andere mensen weggegooid mocht worden.
Touwtjes.
Elastiekjes.
Oude kassabonnen.
Garantiebewijzen van apparaten die al twintig jaar niet meer bestonden.
En dus ook dat spaarboekje.
Ik had het vroeger vaak gezien.
Het lag in een blauwe blikken koekjestrommel, onder oude ansichtkaarten en een envelop met vergeelde foto’s.
Als kind vroeg ik ooit hoeveel geld erop stond.
Oma had het boekje dichtgeklapt en gezegd:
— Niet alles wat oud is, is leeg.
Toen vond ik dat een vreemd antwoord.
Op de begrafenis begreep ik nog steeds niet wat ze ermee bedoelde.
Mijn vader wel, zo bleek later.
Na de plechtigheid stonden we bij het graf terwijl de meeste mensen langzaam naar de parkeerplaats liepen.
Mijn tante Karin, de jongere zus van mijn vader, veegde haar ogen droog en zei zacht:
— Mam wilde dat boekje altijd bij zich houden.
Mijn vader snoof.
— Mam bewaarde ook bonnetjes van de HEMA uit 1998. Dat zegt genoeg.
— Peter.
— Wat? Het is waar. Dat spaarboekje is van een rekening die al jaren geleden is opgeheven.
Hij keek naar mij.
— Lisa, jij werkt toch bij een woningcorporatie? Jij weet hoe dat gaat. Oude administratie. Sentimentele rommel.
Ik was zevenendertig en werkte als juridisch medewerker in Utrecht.
Ik wist inderdaad hoe administratie werkte.
Maar ik wist ook hoe mijn vader sprak wanneer hij iets wilde afsluiten voordat iemand vragen begon te stellen.
Kort.
Scherp.
Alsof twijfel hetzelfde was als domheid.
Die middag gingen we met de familie naar een restaurant aan de rand van Soest.
Mijn vader praatte vooral over praktische zaken.
De woning.
De inboedel.
De nalatenschap.
Oma had geen groot vermogen. Ze had een afbetaald huis en wat spaargeld.
Volgens mijn vader was alles overzichtelijk geregeld.
Hij was executeur.
Dat wist ik pas sinds haar overlijden.
— Mam heeft mij jaren geleden aangewezen — zei hij terwijl hij suiker in zijn koffie deed. — Er valt weinig te verdelen. Huis verkopen, schulden afwikkelen, restant volgens testament naar Karin en mij.
Tante Karin keek verbaasd.
— Welk testament?
Mijn vader legde het lepeltje neer.
— Gewoon haar testament.
— Wanneer heeft ze dat gemaakt?
— Karin, alsjeblieft. Niet vandaag.
Dat was typisch Peter.
Een vraag beantwoorden door de ander ongepast te laten voelen omdat die hem stelde.
Mijn tante zweeg.
Ik niet.
— Bij welke notaris ligt het?
Hij keek naar mij.
— Waarom?
— Omdat ik het wil weten.
— Jij bent geen erfgenaam.
— Dat vroeg ik niet.
Zijn mond werd een dunne streep.
— Notariskantoor Van Renssen in Amersfoort. Tevreden?
Ik knikte.
Maar iets zat me dwars.
Niet alleen het spaarboekje.
Oma was in haar laatste maanden lichamelijk zwak geweest, maar geestelijk helder.
Ik bezocht haar elke woensdag.
Ze sprak regelmatig over haar geldzaken.
Niet in bedragen.
Wel in principes.
“Je opa en ik hebben altijd apart gehouden wat apart moest blijven.”
“Je vader denkt dat alles opgelost kan worden met papier.”
“Als iemand zegt dat een handtekening maar een formaliteit is, moet je juist goed lezen.”
Ik dacht toen dat ze doelde op haar huis.
Na de begrafenis kreeg die herinnering ineens een andere lading.
Twee dagen later belde tante Karin.
— Lisa, heb jij nog iets van het graf meegenomen?
Ik stond in de supermarkt met een mandje in mijn hand.
— Hoe bedoel je?
— Dat spaarboekje.
Ik zei niets.
— Ik weet dat het raar klinkt — ging ze verder. — Maar mam heeft mij jaren geleden gezegd dat ik het nooit mocht weggooien als er iets met haar gebeurde.
Mijn vingers klemden zich om het hengsel van het mandje.
— Waarom zei je dat niet toen papa het in het graf gooide?
— Omdat ik niet wist of ze nog steeds hetzelfde bedoelde. En Peter maakte meteen zo’n scène.
— Wat zei oma precies?
Aan de andere kant bleef het even stil.
— “Als Peter zegt dat het niets waard is, geloof hem dan niet.”
Ik voelde hoe mijn buik aanspande.
— Wanneer zei ze dat?
— Vorig jaar.
Die avond reed ik naar de begraafplaats.
Ik wist dat het absurd was.
Misschien zelfs beschamend.
Ik stond bijna tien minuten naast mijn auto voordat ik uitstapte.
Het graf was nog vers.
De aarde was donker en los.
Het spaarboekje was niet diep in het graf verdwenen. Mijn vader had het op de kist gegooid nadat de eerste laag aarde nog niet was aangebracht.
Ik had de begrafenisondernemer diezelfde ochtend gebeld met een halve waarheid.
Ik zei dat er per ongeluk een persoonlijk document bij de kist terecht was gekomen dat juridisch relevant kon zijn.
Na overleg mocht het worden teruggehaald voordat het graf definitief werd afgewerkt.
Een medewerker hielp mij.
Toen hij het boekje in een transparante zak aan mij gaf, zat er aarde langs de kaft.
— Dit?
