Wie maakte grappen over partijleiders?
Wie klaagde over de spoorwegen?
Valeria moest bijeenkomsten bezoeken en namen noteren.
Sergej kwam vaak in een groep jonge spoorwegarbeiders die bij iemand thuis muziek draaiden en discussieerden.
Hij was niet voorzichtig.
Hij zei dat de regering leugens verkocht en brood tekortschoot.
Hij droomde hardop over reizen naar Polen of Finland.
Een keer nam hij een technisch schema mee van de werkplaats.
Niet om sabotage te plegen.
Hij wilde aantonen dat een leidinggevende ondeugdelijke onderdelen liet plaatsen om productiecijfers te halen.
‘Waarom schreef je zijn naam op?’ vroeg Michail.
Valeria keek hem recht aan.
‘Omdat Antonov zei dat Irina anders nooit zou mogen studeren.’
‘Dus koos je hem.’
‘Ik koos mijn zus.’
‘Voor Sergej was dat hetzelfde.’
Valeria knikte.
‘Dat weet ik.’
Haar eerste rapport bevatte enkele uitspraken.
Dat Sergej buitenlandse radio luisterde.
Dat hij een technisch document had meegenomen.
Dat hij kritiek had geuit op de leiding van de spoorwegen.
Antonov maakte er meer van.
Het technisch schema werd bewijs van sabotage.
Zijn gesprekken over reizen werden voorbereiding op vlucht.
Een ontbrekend onderdeel uit de werkplaats werd diefstal van staatseigendom.
‘Ik heb nooit geschreven dat hij iets wilde opblazen,’ zei Valeria.
Michail sloeg met zijn hand op de tafel.
‘Je gaf hun de woorden waarmee ze het konden schrijven.’
‘Ja.’
Hij schrok van zijn eigen kracht.
Valeria niet.
‘Toen hij werd gearresteerd, wilde ik mijn verklaring intrekken,’ vervolgde ze. ‘Antonov zei dat ik dan naast hem zou verdwijnen.’
‘En dat geloofde je?’
‘Ja.’
‘Misschien had je dat verdiend.’
De woorden verlieten zijn mond voordat hij ze kon tegenhouden.
Valeria kromp niet ineen.
‘Dat dacht ik ook.’
Michail keek naar haar ingevallen gezicht.
Zeventig jaar lang had hij haar beschermd tegen harde woorden.
Nu wilde hij haar verwonden.
Dat maakte hem niet minder boos.
Alleen verdrietiger.
‘Hoe kwam ik in beeld?’
Na Sergejs arrestatie vermoedde de veiligheidsdienst dat hij informatie aan familie had doorgegeven.
Michail werd gevolgd.
Zijn post werd gecontroleerd.
Valeria kreeg de opdracht hem in de gaten te houden.
De bruiloft van zijn neef was geen toeval.
Antonov wist dat Michail daar zou zijn.
Valeria moest met hem praten en achterhalen of Sergej documenten, namen of plannen had gedeeld.
‘Dus die dans?’
‘Gepland.’
‘Dat je op mijn voet lachte?’
‘Niet gepland.’
‘Dat we de volgende dag gingen wandelen?’
‘In het begin wel.’
‘En het huwelijk?’
Valeria keek naar de doos.
‘Antonov stelde voor dat ik dichtbij je bleef.’
Michail stond opnieuw op.
‘Hij stelde voor dat je met me trouwde?’
‘Niet letterlijk.’
‘Wat dan?’
‘Dat een serieuze relatie nuttig zou zijn.’
‘En jij vond drie maanden genoeg?’
‘Ik was verliefd geworden.’
Michail lachte.
Een hard, leeg geluid.
‘Dat maakt het niet beter.’
‘Nee.’
‘Wanneer stopte de opdracht?’
‘Nooit helemaal.’
De veiligheidsdienst vroeg haar tijdens de eerste jaren van hun huwelijk nog af en toe verslag uit te brengen.
Niet over grote dingen.
Over Michails collega’s.
Gesprekken op het station.
Mensen die goederen uit het buitenland wilden meenemen.
‘Heb je over mij gerapporteerd?’
‘Ja.’
Michail greep het zwarte schrift.
‘Waar staat dat?’
‘Verderop.’
Hij bladerde door handgeschreven pagina’s.
Datums.
Namen.
Korte beschrijvingen.
Sommige in Valeria’s handschrift.
Andere overgeschreven uit archiefstukken die zij later had opgevraagd.
M. Petrov toont geen vijandige houding. Werkt regelmatig overuren. Vermijdt illegale handel.
M. Petrov heeft geen kennis van activiteiten van zijn broer.
Gesprek over Poolse goederen betrof afwijzing van deelname.
Ze had hem als loyaal, eenvoudig en politiek ongeïnteresseerd beschreven.
‘Je beschermde mij door over mij te schrijven?’
‘Ik probeerde ervoor te zorgen dat zij je met rust lieten.’
‘Zonder mij te vertellen dat ik gevaar liep.’
‘Als jij wist dat ik rapporteerde, zou je mij hebben verlaten.’
‘Ja.’
‘En misschien hadden zij jou dan opnieuw onderzocht.’
‘Dus je koos voor mij.’
‘Ik koos ook voor mezelf.’
Die eerlijkheid trof hem onverwacht.
‘Ik wilde je niet verliezen,’ zei Valeria. ‘Niet alleen vanwege angst. Omdat ik van je hield.’
Michail ging weer zitten.
‘Wanneer werd dat echt?’
